Кансерванты ў прадуктах: якія дазволены і што небяспечна для беларусаў?

Уявіце: вы купляеце любімую каўбасу, ёгурт ці сок. На ўпакоўцы – уражлівы тэрмін прыдатнасці. Але ці задумваліся вы, за кошт чаго прадукты застаюцца свежымі так доўга? Адказ просты: кансерванты. Гэтыя дабаўкі – сапраўдныя захоўвальнікі, якія абараняюць ежу ад псавання і мікробаў. Аднак вакол іх вітае мноства міфаў, а некаторыя «ежкі» выклікаюць абгрунтаваныя асцярогі ў спажыўцоў у Беларусі.

У сучасным свеце, дзе паліцы крам ламаюцца ад разнастайнасці, цалкам адмовіцца ад прадуктаў з кансервантамі практычна немагчыма. Важна іншае: навучыцца адрозніваць бяспечныя, дазволеныя законам дабаўкі ад тых, што могуць прадстаўляць пагрозу для здароўя. Бо веданне – гэта ваша галоўная абарона на шляху да ўсведамленага выбару.

У гэтым артыкуле мы, каманда «ГОСТ Інспектара», разбяром, якія кансерванты дазволены ў Беларусі, а якіх варта пазбягаць. Мы дамо канкрэтныя прыклады, раскажам пра нормы і пакажам, як вы можаце самастойна кантраляваць якасць прадуктаў на сваім стале.

Навошта прадуктам кансерванты? Міфы і рэальнасць

Асноўная задача кансервантаў – падаўжэнне тэрміну прыдатнасці прадуктаў за кошт падаўлення росту мікраарганізмаў: бактэрый, цвілевых грыбоў і дрожджаў. Без іх многія прадукты псаваліся б за лічаныя гадзіны ці дні, што прывяло б да каласальных страт і росту рызыкі харчовых атручванняў. Уявіце, як хутка кісне малако ці чэрствее хлеб без халадзільніка – гэта і ёсць праца мікробаў.

Кансерванты гуляюць ключавую ролю ў забеспячэнні харчовай бяспекі і даступнасці прадуктаў. Яны дазваляюць транспартаваць тавары на вялікія адлегласці, захоўваць іх і прапаноўваць спажыўцам круглы год, незалежна ад сезона. Напрыклад, кансервы ці пастэрызаванае малако без кансервантаў было б немагчыма вырабляць у прамысловых маштабах.

Насуперак распаўсюджанаму міфу, не ўсе «ежкі» – гэта зло. Літара «Е» перад лічбай азначае, што дабаўка адобрана ў Еўропе і прайшла праверку на бяспеку. Многія з іх – гэта злучэнні, якія сустракаюцца ў прыродзе (напрыклад, аскарбінавая кіслата E300, цытрынавая кіслата E330), альбо сінтэтычныя аналагі прыродных рэчываў, прызнаныя бяспечнымі пры захаванні дазіровак.

Дазволеныя кансерванты ў Беларусі: спіс і нормы

У Беларусі, як і ва ўсім Мытным саюзе, выкарыстанне харчовых дабавак, уключаючы кансерванты, строга рэгулюецца Тэхнічным рэгламентам Мытнага саюза ТР ТС 029/2012 «Патрабаванні бяспекі харчовых дабавак, араматызатараў і тэхналагічных дапаможных сродкаў». Гэты дакумент вызначае поўны спіс дазволеных дабавак, іх максімальна дапушчальныя ўзроўні ў розных прадуктах і ўмовы прымянення.

Найбольш распаўсюджаныя і дазволеныя кансерванты:

• Сарбінавая кіслата і яе солі (E200-E203): Шырока выкарыстоўваюцца ў хлебабулачных вырабах, сырах, каўбасных вырабах, джэмах і соках. Лічацца аднымі з самых бяспечных кансервантаў, бо метабалізуюцца ў арганізме як звычайныя тлушчавыя кіслоты. Напрыклад, у Беларусі сарбат калію (E202) часта можна сустрэць у складзе сыроў «Гауда» ці «Расійскі» для прадухілення росту цвілі.
• Бензойная кіслата і яе солі (E210-E213): Ужываюцца ў кансервах, соусах, безалкагольных напоях, маргарыне. У вялікіх дозах могуць выклікаць алергічныя рэакцыі ў адчувальных людзей. У Беларусі іх прымяненне строга дазіруецца, асабліва для дзіцячага харчавання. Напрыклад, у некаторых відах фруктовых сокаў ці рыбных прэсервах вы можаце ўбачыць бензаат натрыю (E211).
• Дыяксід серы і сульфіты (E220-E228): Выкарыстоўваюцца для захавання колеру і прадухілення акіслення ў сухафруктах, віне, піве, бульбяных прадуктах. Могуць выклікаць алергічныя рэакцыі, асабліва ў астматыкаў. На этыкетках сушаных абрыкосаў ці разынак з Беларусі ці імпартных вы часта знойдзеце E220.
• Нітрыты і нітраты (E249-E252): У асноўным ужываюцца ў мясных вырабах (каўбасы, вяндліна, сасіскі). Яны не толькі падаўжаюць тэрмін захоўвання, але і надаюць мясу характэрны ружовы колер, а галоўнае – абараняюць ад развіцця небяспечных бактэрый, якія выклікаюць батулізм. Дазіроўкі гэтых кансервантаў у Беларусі жорстка рэгламентаваныя, напрыклад, у «Дакарскай» каўбасе па ГОСТу утрыманне нітрыту натрыю не павінна перавышаць 50 мг/кг.

Важна разумець: «дазволены» азначае «бяспечны ва ўстаноўленых дозах». Перавышэнне гэтых нормаў з'яўляецца парушэннем і можа пацягнуць за сабой сур'ёзныя наступствы.

Небяспечныя і непажаданыя кансерванты: чаго варта пазбягаць

Хоць большасць дазволеных кансервантаў лічацца бяспечнымі ў пэўных дозах, існуюць дабаўкі, якія альбо забаронены, альбо выклікаюць сур'ёзныя асцярогі ў сусветнай навуковай супольнасці і спажыўцоў. У Беларусі, дзякуючы строгаму заканадаўству, іх выкарыстанне ў харчовай прамысловасці надзвычай абмежавана або цалкам забаронена.

Прыклады непажаданых або забароненых кансервантаў:

• Фармальдэгід (E240): Гэта рэчыва, вядомае як моцны яд, катэгарычна забаронена да выкарыстання ў харчовых прадуктах. Тым не менш, часам яно можа ўтварацца як пабочны прадукт у некаторых прадуктах (напрыклад, у рыбе, апрацаванай лёдам). Любое наўмыснае даданне фармальдэгіду з'яўляецца найгрубейшым парушэннем.
• Барат натрыю (Бура, E285): Забаронены да выкарыстання ў харчовай прамысловасці з-за высокай таксічнасці. Раней выкарыстоўваўся ў некаторых краінах для кансервацыі ікры, але цяпер гэта паўсюдна забаронена.
• Некаторыя парабены (E214-E219): Хоць некаторыя парабены (напрыклад, метылпарабен E218) могуць быць дазволены ў асобных прадуктах у вельмі малых дозах, яны выклікаюць асцярогі з-за патэнцыйнага ўздзеяння на эндакрынную сістэму. У Беларусі іх прымяненне ў харчовых прадуктах надзвычай абмежавана і практычна не сустракаецца.
• Сульфіты ў высокіх дозах (E220-E228): Хоць самі па сабе сульфіты дазволены, іх празмернае спажыванне можа выклікаць сур'ёзныя алергічныя рэакцыі, асабліва ў людзей з астмай. Уважліва чытайце этыкеткі, калі вы адчувальныя да гэтых дабавак.

Таксама існуюць дабаўкі, якія, хоць і дазволены, але актыўна абмяркоўваюцца ў навуковых колах з-за патэнцыйных рызык пры працяглым або празмерным ужыванні. Да іх можна аднесці высокія дозы бензаатаў (E210-E213), якія могуць узаемадзейнічаць з аскарбінавай кіслатой (вітамінам С) з утварэннем бензолу – вядомага канцерагену. Вытворцы абавязаны выконваць строгія нормы, каб мінімізаваць гэты рызыку.

Як беларускія вытворцы выконваюць нормы?

У Беларусі кантроль за якасцю і бяспекай харчовых прадуктаў, уключаючы выкарыстанне кансервантаў, ажыццяўляецца на высокім узроўні. Дзяржаўныя органы, такія як Дзяржстандарт Рэспублікі Беларусь і Міністэрства аховы здароўя, рэгулярна праводзяць праверкі прадпрыемстваў, кантралююць выкананне тэхнічных рэгламентаў і стандартаў (ГОСТ, ТУ).

Кожнае харчовае прадпрыемства ў Беларусі абавязана ўкараняць сістэму менеджменту якасці, напрыклад, заснаваную на прынцыпах ХАССП (HACCP), што прадугледжвае кантроль на ўсіх этапах вытворчасці – ад сыравіны да гатовай прадукцыі. Вытворцы павінны мець усе неабходныя дакументы, якія пацвярджаюць бяспеку выкарыстоўваных дабавак і выкананне нормаў іх закладкі.

Напрыклад, пры вытворчасці мясных вырабаў, такіх як каўбасы і вэнджаніна, беларускія прадпрыемствы строга прытрымліваюцца рэцэптур і тэхналагічных інструкцый, дзе дакладна прапісаны дазіроўкі нітрытаў і нітратаў. Для той жа «Дакарскай» каўбасы, якая выпускаецца па ГОСТ 33026-2014, утрыманне нітрыту натрыю строга абмежавана, а яго перавышэнне з'яўляецца грубым парушэннем.

Аднак, нягледзячы на строгі кантроль, парушэнні здараюцца. Гэта могуць быць як памылкі на вытворчасці, так і свядомае грэбаванне нормамі дзеля эканоміі або павелічэння тэрміну прыдатнасці. Менавіта таму пільнасць спажыўца застаецца надзвычай важным фактарам у сістэме забеспячэння якасці прадуктаў.

Што рабіць спажыўцу: практычныя парады ад «ГОСТ Інспектара»

Як жа звычайнаму пакупніку арыентавацца ў свеце кансервантаў і зрабіць правільны выбар? «ГОСТ Інспектар» прапануе некалькі эфектыўных стратэгій:

1. Уважліва чытайце этыкетку: Гэта ваш галоўны крыніца інфармацыі. Вывучайце склад, шукайце «Е-шкі» і назвы дабавак. Чым карацейшы спіс інгрэдыентаў, тым, як правіла, лепш.
2. Аддавайце перавагу свежым і мінімальна апрацаваным прадуктам: Гародніна, садавіна, свежае мяса, рыба, крупы – гэтыя прадукты ўтрымліваюць мінімум або зусім не ўтрымліваюць кансервантаў. Гатуйце дома – гэта лепшы спосаб кантраляваць склад вашай ежы.
3. Разнастайце свой рацыён: Не зацыклівайцеся на адных і тых жа прадуктах. Разнастайнасць дапамагае знізіць патэнцыйны кумулятыўны эфект ад рэгулярнага спажывання адных і тых жа дабавак.
4. Звяртайце ўвагу на тэрмін прыдатнасці і ўмовы захоўвання: Нават калі прадукт змяшчае дазволеныя кансерванты, няправільнае захоўванне (напрыклад, па-за халадзільнікам) можа прывесці да яго псавання.
5. Выкарыстоўвайце партал «ГОСТ Інспектар»: Наш сайт gostinspector.org – гэта ваш надзейны памочнік. Вы можаце ўвесці штрых-код прадукту і атрымаць інфармацыю пра яго склад, адпаведнасць ГОСТам ці ТУ, а таксама даведацца пра патэнцыйныя рызыкі канкрэтных дабавак. Мы агрэгуем дадзеныя і водгукі, дапамагаючы вам прымаць інфармаваныя рашэнні.
6. Паведамляйце пра падазроныя выпадкі: Калі вы выявілі прадукт з відавочным неадпаведнасцю заяўленаму складу, дзіўным пахам, густам або падазраяце парушэнне нормаў, выкарыстоўвайце форму зваротнай сувязі на gostinspector.org. Мы дапаможам данесці інфармацыю да кампетэнтных органаў і іншых спажыўцоў.

Заключэнне

Кансерванты – гэта неад'емная частка сучаснай харчовай прамысловасці. Яны не з'яўляюцца безумоўным злом, а хутчэй інструментам, які пры правільным выкарыстанні забяспечвае бяспеку і даступнасць прадуктаў. Ваша задача як спажыўца – не панікаваць пры выглядзе літары «Е», а навучыцца разбірацца, якія з гэтых дабавак бяспечныя, а якія патрабуюць павышанай увагі.

Усвядомлены выбар пачынаецца з інфармацыі. Будзьце ўважлівыя да таго, што вы купляеце, чытайце этыкеткі і не саромцеся задаваць пытанні. А «ГОСТ Інспектар» (gostinspector.org) заўсёды гатовы стаць вашым надзейным партнёрам у гэтым. Правярайце, пытайце, выбірайце лепшае для сябе і сваёй сям'і – бо ваша здароўе ў вашых руках.