Дадаткі E: поўны даведнік для беларусаў – што дазволена, а што пад забаронай?

Харчовыя дадаткі з індэксам «E» — гэтыя загадкавыя сімвалы на этыкетках прадуктаў даўно сталі крыніцай спрэчак і страхаў. Для адных яны — сінонім «хіміі» і пагроза здароўю, для іншых — неад'емная частка сучаснай харчовай прамысловасці, якая забяспечвае якасць і бяспеку. У Беларусі, як і ва ўсім свеце, спажыўцы ўсё часцей задаюцца пытаннем: што хаваецца за гэтымі літарамі і лічбамі? Ці сапраўды ўсе «ешки» шкодныя, ці сярод іх ёсць і бяспечныя, нават карысныя кампаненты?

Наш партал «ГОСТ Інспектар» закліканы развянчаць міфы і прадаставіць беларусам дакладную, навукова абгрунтаваную інфармацыю. У гэтым артыкуле мы падрабязна разбяром, якія E-дадаткі дазволены да выкарыстання ў нашай краіне згодна з дзеючымі нормамі, якія выклікаюць асцярогі і выкарыстоўваюцца з абмежаваннямі, а якія катэгарычна забаронены. Вы даведаецеся, як абараніць сябе і сваю сям'ю, выбіраючы прадукты на паліцах магазінаў, і куды звяртацца, калі ўзніклі сумненні ў іх складзе.

Што такое «E-дадаткі» і адкуль яны ўзяліся?

Сістэма кадзіравання харчовых дадаткаў, вядомая як «E-нумары», была распрацавана ў Еўропе. Літара «E» азначае «Europe» (Еўропа), пацвярджаючы, што дадатак прайшоў праверку і ўхвалены Еўрапейскім саюзам для выкарыстання ў харчовых прадуктах. Гэта ўніфікаваная сістэма, якая дазваляе лёгка ідэнтыфікаваць дадаткі на міжнародных рынках, незалежна ад мовы этыкеткі.

Асноўная задача харчовых дадаткаў — паляпшэнне або захаванне пэўных уласцівасцей прадукту. Яны могуць выконваць розныя функцыі: падаўжаць тэрмін прыдатнасці (кансерванты), паляпшаць смак і водар (араматызатары, узмацняльнікі смаку), надаваць апетытны выгляд (фарбавальнікі), стабілізаваць кансістэнцыю (загушчальнікі, эмульгатары). Без многіх з іх сучасная вытворчасць прадуктаў харчавання была б проста немагчымай, а звыклыя нам тавары хутка б псаваліся або гублялі свае спажывецкія якасці.

Важна разумець, што многія E-дадаткі — гэта рэчывы прыроднага паходжання, якія мы штодня ўжываем з ежай. Напрыклад, аскарбінавая кіслата (вітамін C) пазначаецца як E300, цытрынавая кіслата — E330, а пекцін, які змяшчаецца ў садавіне, — E440. Праблема ўзнікае не ў самім факце наяўнасці дадаткаў, а ў іх выглядзе, дазіроўцы і патэнцыйным уплыве на арганізм.

Рэгуляванне харчовых дадаткаў у Беларусі: ДАСТы і ТР МС

У Рэспубліцы Беларусь пытанні бяспекі і дапушчальнасці харчовых дадаткаў рэгулююцца цэлым комплексам нарматыўных дакументаў, гарманізаваных з міжнароднымі стандартамі. Ключавым з'яўляецца Тэхнічны рэгламент Мытнага саюза 029/2012 «Патрабаванні бяспекі харчовых дадаткаў, араматызатараў і тэхналагічных дапаможных сродкаў» (ТР МС 029/2012). Гэты дакумент устанаўлівае адзіныя, строгія патрабаванні для ўсіх краін Еўразійскага эканамічнага саюза, уключаючы Беларусь, і змяшчае вычарпальныя спісы дазволеных дадаткаў, іх максімальныя дазіроўкі і ўмовы прымянення ў розных групах прадуктаў. Ён з'яўляецца асновай для забеспячэння харчовай бяспекі і абароны здароўя спажыўцоў.

На тэрыторыі Беларусі кантроль за выкананнем ТР МС 029/2012 і іншых санітарных норм ажыццяўляюць некалькі ўпаўнаважаных органаў. Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь праз свае санітарна-эпідэміялагічныя службы праводзіць экспертызу і выдае дазволы на выкарыстанне новых дадаткаў, а таксама ажыццяўляе дзяржаўны санітарны нагляд. Дзяржаўны камітэт па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь (Дзяржстандарт) кантралюе адпаведнасць прадукцыі тэхнічным рэгламентам і стандартам, праводзячы лабараторныя выпрабаванні і праверкі на вытворчасці і ў гандлёвых сетках. Усе новыя дадаткі, а таксама змены ў прымяненні ўжо існуючых, праходзяць строгую ацэнку бяспекі, заснаваную на міжнародных навуковых дадзеных.

Акрамя ТР МС 029/2012, існуюць таксама нацыянальныя стандарты (ДАСТы і СТБ), якія дэталізуюць патрабаванні да асобных відаў прадукцыі або дадаткаў. Напрыклад, СТБ 1100-2016 «Прадукты харчовыя. Інфармацыя для спажыўца. Агульныя патрабаванні» абавязвае вытворцаў дакладна і зразумела ўказваць усе кампаненты. Гэтыя дакументы гарантуюць, што вытворцы на тэрыторыі Беларусі выкарыстоўваюць толькі правераныя і дазволеныя кампаненты, а спажыўцы атрымліваюць бяспечны прадукт. Аднак, нягледзячы на строгі кантроль, выпадкі нядобрасумленнасці сустракаюцца, таму пільнасць спажыўца надзвычай важная.

Дазволеныя E-дадаткі: карысць ці нейтральнасць?

Многія харчовыя дадаткі не толькі абсалютна бяспечныя, але і прыносяць пэўную карысць або выконваюць важную тэхналагічную функцыю, без якой прадукт хутка сапсуецца або страціць свае якасці. Іх баяцца не варта. Больш за тое, многія з іх — гэта прыродныя рэчывы, якія проста вырабляюцца прамысловым спосабам для стандартызацыі і забеспячэння вялікіх аб'ёмаў. Вось некалькі яркіх прыкладаў:

• E300 (Аскарбінавая кіслата) – гэта не што іншае, як вітамін C. Выкарыстоўваецца як антыаксідант, які прадухіляе акісленне прадуктаў і страту іх свежасці. Часта сустракаецца ў соках, кансервах, мясных вырабах.
• E330 (Цытрынавая кіслата) – прыроднае рэчыва, якое змяшчаецца ў цытрусавых. Прымяняецца як рэгулятар кіслотнасці, антыаксідант. Надае прадуктам прыемную кіслінку, напрыклад, у газаваных напоях, кандытарскіх вырабах.
• E440 (Пекціны) – натуральныя поліцукрыды, якія атрымліваюцца з садавіны (яблыкаў, цытрусавых). Выкарыстоўваюцца як загушчальнікі і гелеўтваральнікі ў джэмах, мармеладзе, ёгуртах. Карысныя для стрававання.
• E322 (Лецыціны) – гэта прыродныя эмульгатары, часта атрымліваюцца з соевых бабоў або яечнага жаўтка. Неабходныя для змешвання незмешвальных вадкасцей (напрыклад, алею і вады), прадухіляюць расслаенне прадуктаў. Шырока выкарыстоўваюцца ў шакаладзе, маргарыне, хлебабулачных вырабах. Лецыцін важны для працы нервовай сістэмы.
• E160a (Караціны) – натуральныя пігменты, якія змяшчаюцца ў моркве, гарбузе. Надаюць прадуктам жоўта-аранжавы колер, а таксама з'яўляюцца папярэднікамі вітаміна А.
• E101 (Рыбафлавін) – вітамін B2. Выкарыстоўваецца як фарбавальнік, які надае прадуктам жоўты колер.

Гэтыя прыклады паказваюць, што наяўнасць «E» на этыкетцы не з'яўляецца прысудам. Наадварот, многія з гэтых дадаткаў — старанна вывучаныя і бяспечныя кампаненты, якія дапамагаюць нам атрымліваць якасныя прадукты са стабільнымі характарыстыкамі і павялічаным тэрмінам прыдатнасці.

E-дадаткі пад пытаннем: рызыкі і абмежаванні

Існуе катэгорыя E-дадаткаў, якія хоць і дазволены да выкарыстання ў Беларусі, але іх спажыванне павінна быць усвядомленым, а для пэўных груп людзей — абмежаваным. Гэта не азначае іх поўную забарону, але ўказвае на патэнцыйныя рызыкі пры празмерным ужыванні або індывідуальнай непераноснасці, што патрабуе ўважлівага стаўлення як з боку вытворцаў, так і з боку спажыўцоў.

Напрыклад, некаторыя сінтэтычныя фарбавальнікі, такія як E102 (тартразін), E104 (хіналінавы жоўты), E110 (жоўты «сонечны захад»), E122 (азарубін), E124 (понсо 4R) і E129 (чырвоны чароўны АС), часта асацыююцца з павышанай гіперактыўнасцю ў дзяцей. Гэтыя асцярогі былі пацверджаны знакамітым Саўтгемптанскім даследаваннем 2007 года. У Еўрапейскім саюзе прадукты, якія змяшчаюць гэтыя фарбавальнікі, павінны мець папераджальны надпіс: «можа аказваць адмоўны ўплыў на актыўнасць і ўвагу дзяцей». У Беларусі такога абавязковага патрабавання да маркіроўкі пакуль няма, але бацькам варта быць асабліва ўважлівымі, выбіраючы прысмакі, напоі і дэсерты для сваіх дзяцей.

Падсаладжальнікі, такія як E951 (аспартам), E952 (цыкламат), E954 (цукрын), дазволены, але маюць строгія абмежаванні па сутачным спажыванні, так званую дапушчальную сутачную дозу (ДСД). Яны выкарыстоўваюцца ў дыетычных прадуктах, напоях «без цукру» і жавальнай гумцы. Для людзей з фенілкетанурыяй аспартам проціпаказаны, што павінна быць указана на ўпакоўцы. Доўгае і празмернае ўжыванне некаторых падсаладжальнікаў можа выклікаць дыскусіі ў навуковай супольнасці адносна іх уплыву на мікрафлору кішэчніка, метабалізм глюкозы і нават апетыт, таму ўмеранасць тут — ключавы фактар.

Кансерванты, напрыклад, E210 (бензойная кіслата) і E211 (бензаат натрыю), эфектыўна падаўляюць рост мікраарганізмаў, падаўжаючы тэрмін прыдатнасці прадуктаў, такіх як соусы, напоі, марынады. Аднак у адчувальных людзей яны могуць выклікаць алергічныя рэакцыі, такія як крапіўніца або абвастрэнне астмы. Больш за тое, у спалучэнні з аскарбінавай кіслатой (вітамінам C) у пэўных умовах (напрыклад, пры награванні) яны могуць утвараць бензол – патэнцыйны канцэраген. Таму іх выкарыстанне строга рэгламентавана па дазіроўцы і ўмовах прымянення ў ТР МС 029/2012.

Спажыўцам у Беларусі важна памятаць, што «дазволена» не заўсёды азначае «безумоўна карысна ў любых колькасцях». Заўсёды варта чытаць этыкеткі і, пры наяўнасці хранічных захворванняў, алергій або асаблівасцей здароўя (напрыклад, цяжарнасць, дзіцячы ўзрост), кансультавацца з урачом або дыетолагам адносна патэнцыйна праблемных дадаткаў. Прынцып «чым менш, тым лепш» часта апраўданы.

E-дадаткі пад поўнай забаронай у Беларусі

Самая строгая катэгорыя – гэта E-дадаткі, якія цалкам забаронены да выкарыстання ў харчовай прамысловасці на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь і ўсяго Еўразійскага эканамічнага саюза. Іх прысутнасць у прадуктах харчавання з'яўляецца грубым парушэннем заканадаўства і цягне за сабой адміністрацыйную або крымінальную адказнасць для вытворцы.

Прычыны для забароны такіх дадаткаў крыюцца ў даказанай або высокаверагоднай небяспецы для здароўя чалавека. Гэта могуць быць канцэрагенныя, мутагенныя, тэратагенныя або таксічныя ўласцівасці, якія былі выяўлены ў ходзе шматгадовых даследаванняў. Спіс забароненых дадаткаў рэгулярна пераглядаецца і абнаўляецца на аснове новых навуковых дадзеных.

Вось некаторыя з найбольш вядомых E-дадаткаў, якія катэгарычна забаронены ў Беларусі згодна з ТР МС 029/2012:

• E121 (Цытрусавы чырвоны 2) – сінтэтычны фарбавальнік, які ў мінулым выкарыстоўваўся для афарбоўвання лупіны цытрусавых. Даказаны як канцэраген.
• E123 (Амарант) – чырвоны фарбавальнік. Забаронены з-за падазрэнняў у канцэрагеннасці і негатыўным уплыве на рэпрадуктыўную функцыю.
• E128 (Чырвоны 2G) – яшчэ адзін чырвоны фарбавальнік, які быў забаронены ў ЕС і ЕАЭС з-за ўтварэння ў арганізме аніліну, патэнцыйнага канцэрагена.
• E216 (Пара-гідраксібензойнай кіслаты прапілавы эфір) і E217 (Пара-гідраксібензойнай кіслаты прапілавага эфіру натрыевая соль) – кансерванты, якія былі забаронены з-за патэнцыйнага негатыўнага ўплыву на гарманальны фон і рэпрадуктыўную сістэму.
• E240 (Фармальдэгід) – вядомы як моцны таксін і канцэраген. Яго выкарыстанне ў харчовых прадуктах катэгарычна забаронена.
• E924а (Брамат калію) і E924b (Брамат кальцыю) – паляпшальнікі мукі, забаронены з-за патэнцыйнай канцэрагеннасці.

Выяўленне любой з гэтых дадаткаў у прадуктах на беларускім рынку — гэта сур'ёзная нагода для турботы і неадкладнага звароту ў кантралюючыя органы. Спажывец мае поўнае права на бяспечную прадукцыю.

Як спажыўцу абараніць сябе: практычныя парады

Ва ўмовах сучаснага рынку, дзе выбар прадуктаў велізарны, а этыкеткі часам здаюцца рэбусам, спажыўцу важна ўзброіцца ведамі і простымі інструментамі. Вось што вы можаце зрабіць, каб засцерагчы сябе і сваю сям'ю:

• Уважліва чытайце этыкеткі: Гэта ваша галоўная крыніца інфармацыі. Вывучайце спіс інгрэдыентаў. Вытворцы абавязаны ўказваць усе выкарыстоўваемыя дадаткі, звычайна ў парадку змяншэння іх масавай долі ў прадукце.
• Шукайце прадукты з меншай колькасцю дадаткаў: Чым карацей спіс інгрэдыентаў і чым менш у ім незнаёмых вам «E-шак», тым лепш. Аддавайце перавагу свежым, мінімальна апрацаваным прадуктам.
• Звяртайце ўвагу на спецыяльныя маркіроўкі: Некаторыя вытворцы ўказваюць «без штучных фарбавальнікаў», «без кансервантаў» — гэта добры знак.
• Выкарыстоўвайце надзейныя крыніцы інфармацыі: Не давярайце сумніўным сайтам і чуткам. Арыентуйцеся на афіцыйныя дадзеныя, якія прадастаўляе, напрыклад, наш партал «ГОСТ Інспектар».
• Правярайце тавары з «ГОСТ Інспектарам»: Наш партал gostinspector.org створаны, каб дапамагчы вам хутка і зручна правяраць якасць і бяспеку прадуктаў. Проста ўвядзіце штрых-код або назву прадукту, і вы атрымаеце доступ да інфармацыі аб яго складзе, уключаючы дадзеныя аб харчовых дадатках, іх статусе (дазволены/забаронены) і патэнцыйным уплыве. Гэта дазволіць вам прымаць усвядомленыя рашэнні прама ў магазіне.
• Куды звяртацца пры выяўленні парушэнняў: Калі вы выявілі прадукт з забароненымі дадаткамі або сумняваецеся ў яго бяспецы, не маўчыце. Звярніцеся ў Дзяржаўны камітэт па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь (Дзяржстандарт), Міністэрства аховы здароўя РБ або ў таварыства абароны правоў спажыўцоў. Ваш зварот можа прадухіліць трапленне няякаснага тавару да іншых пакупнікоў.

Будзьце актыўным і інфармаваным спажыўцом. Ваша здароўе — у вашых руках, і веданне складу прадуктаў з'яўляецца ключавым элементам гэтай адказнасці.

Заключэнне

Свет харчовых дадаткаў складаны і шматгранны. Не варта панікаваць пры выглядзе літары «E» на этыкетцы, але і цалкам ігнараваць інфармацыю аб складзе прадуктаў — значыць падвяргаць сябе непатрэбным рызыкам. Галоўнае — гэта ўсвядомлены падыход і наяўнасць правераных дадзеных.

Партал «ГОСТ Інспектар» (gostinspector.org) — ваш надзейны памочнік у гэтым пытанні. Мы прадастаўляем актуальную і дакладную інфармацыю аб харчовых дадатках, стандартах і якасці прадуктаў, даступную кожнаму беларусу. Выкарыстоўвайце наш рэсурс, каб хутка праверыць любы тавар па штрых-коду і быць упэўненым у сваім выбары. Ваша права на якасную і бяспечную ежу — наш прыярытэт.