Як правільна чытаць склад прадуктаў: ваш гід па этыкетках Беларусі

У сучасным свеце, дзе паліцы крам ломяцца ад разнастайнасці, зрабіць усвядомлены выбар становіцца сапраўдным мастацтвам. Асабліва, калі гаворка ідзе пра прадукты харчавання. За прыгожай упакоўкай і прывабнымі абяцаннямі вытворцаў часта хаваецца цэлы свет інгрэдыентаў, пра якія мы мала што ведаем. Ад таго, наколькі ўважліва мы вывучаем склад, залежыць не толькі наша імгненнае задавальненне, але і доўгатэрміновае здароўе.

Для беларускага спажыўца гэтая праблема стаіць асабліва востра. Мы прывыклі давяраць стандартам, але багацце маркіровак – ДАСТ, ТУ, СТБ – і складаныя назвы дабавак могуць збіць з толку. Як адрозніць якасны тавар ад маркетынгавай хітрасці? Як зразумець, што хаваецца за загадкавымі Е-кодамі або «часткова гідрагенізаванымі тлушчамі»? Гэты гід закліканы даць вам ключы да расшыфроўкі харчовых этыкетак, каб кожны паход у краму стаў крокам да больш здаровага ладу жыцця.

Навошта ўвогуле чытаць склад? Ваша бяспека і здароўе

Чытанне складу прадукту – гэта не проста капрыз або даніна модзе на здаровы лад жыцця. Гэта фундаментальны навык, які дазваляе вам быць інфармаваным спажыўцом і актыўна кіраваць сваім харчаваннем. Заканадаўства Рэспублікі Беларусь, гарманізаванае з патрабаваннямі Еўразійскага эканамічнага саюза (у прыватнасці, Тэхнічны рэгламент Мытнага саюза «Харчовая прадукцыя ў частцы яе маркіроўкі» ТР МС 022/2011), абавязвае вытворцаў максімальна поўна ўказваць інфармацыю пра склад. Але як гэтую інфармацыю правільна інтэрпрэтаваць?

Перш за ўсё, склад – гэта ваша галоўная крыніца дадзеных пра алергены. Калі ў вас ці вашых блізкіх ёсць алергія на глютэн, лактозу, арэхі або іншыя кампаненты, уважлівае вывучэнне этыкеткі можа выратаваць ад сур'ёзных наступстваў. Больш за тое, веданне складу дапамагае пазбягаць інгрэдыентаў, якія могуць негатыўна ўплываць на ваша самаадчуванне ў доўгатэрміновай перспектыве: лішак цукру, шкодныя тлушчы, некаторыя віды дабавак, якія могуць выклікаць індывідуальную непераноснасць або назапашвацца ў арганізме.

Памятайце, што кожны інгрэдыент, указаны на ўпакоўцы, уплывае на смак, тэкстуру, тэрмін прыдатнасці і, галоўнае, на ваша здароўе. Ігнараваць гэтую інфармацыю – значыць перадаць поўны кантроль над сваім рацыёнам вытворцу, чые інтарэсы не заўсёды супадаюць з вашымі.

Правіла "першага інгрэдыента": ключ да разумення

Адзін з самых простых, але эфектыўных спосабаў хутка ацаніць прадукт – гэта звярнуць увагу на парадак інгрэдыентаў у спісе. Згодна з ТР МС 022/2011, кампаненты ўказваюцца ў парадку змяншэння іх масавай долі. Гэта азначае, што той інгрэдыент, якога ў прадукце больш за ўсё, будзе стаяць у пачатку спісу, а той, якога менш за ўсё – у канцы.

Прыклад: Калі вы купляеце ёгурт, і на першым месцы ў складзе стаіць цукар, а не малако, гэта сведчыць аб тым, што перад вамі, хутчэй за ўсё, дэсертны прадукт з высокім утрыманнем цукру. Аналагічна, калі ў мясным фаршы на першым месцы не мяса, а, напрыклад, соевы бялок або вада, гэта нагода задумацца пра яго рэальную харчовую каштоўнасць і якасць. Для беларускага спажыўца гэта асабліва актуальна пры выбары каўбасных вырабаў, дзе часцяком на першых месцах могуць стаяць механічна абваленае мяса птушкі, вада або крухмал, а не высакаякасная ялавічына або свініна.

Гэта правіла дазваляе імгненна адсеяць прадукты, якія не адпавядаюць вашым чаканням або дыетычным мэтам. Шукайце тавары, дзе на першых пазіцыях стаяць цэльныя, карысныя інгрэдыенты, а не напаўняльнікі, цукар або танныя тлушчы.

Е-дабаўкі: сябар ці вораг? Разбіраемся ў кодах

Е-дабаўкі – бадай, самы страшны і незразумелы раздзел на этыкетцы для многіх спажыўцоў. Міфы пра татальную шкоду «ешак» шырока распаўсюджаны, але рэальнасць значна складанейшая. Не ўсе Е-дабаўкі шкодныя, а некаторыя з іх – гэта ўвогуле звыклыя нам вітаміны або натуральныя рэчывы.

Е-коды – гэта еўрапейская сістэма кадыфікацыі харчовых дабавак, якія прайшлі праверку бяспекі і дазволены да выкарыстання. Яны дзеляцца на групы:

• E100-E199: Фарбавальнікі (напрыклад, Е100 – куркумін, Е160а – бэта-каратын).
• E200-E299: Кансерванты (напрыклад, Е202 – сарбат калію, Е250 – нітрыт натрыю).
• E300-E399: Антыакісляльнікі (напрыклад, Е300 – аскарбінавая кіслата, г.зн. вітамін С).
• E400-E499: Стабілізатары, загушчальнікі, эмульгатары (напрыклад, Е406 – агар-агар, Е440 – пекцін).
• E500-E599: Рэгулятары кіслотнасці, разрыхляльнікі.
• E600-E699: Узмацняльнікі смаку і водару (напрыклад, Е621 – глутамат натрыю).

Важна разумець, што многія з іх маюць прыроднае паходжанне або з'яўляюцца сінтэтычнымі аналагамі прыродных рэчываў, бяспечнымі ў дазволеных дазіроўках. Напрыклад, Е300 (вітамін С) – антыаксідант, які падаўжае свежасць прадукту і карысны для здароўя. Е440 (пекцін) – гэта натуральны загушчальнік з садавіны.

Аднак ёсць дабаўкі, да якіх варта ставіцца з асцярожнасцю, асабліва пры рэгулярным ужыванні або наяўнасці індывідуальнай адчувальнасці. Напрыклад:

• Е250 (нітрыт натрыю): выкарыстоўваецца ў мясных прадуктах (каўбасы, сасіскі) як кансервант і фіксатар колеру. У вялікіх дозах таксічны, а пры награванні можа ўтвараць канцэрагенныя нітразаміны. У Беларусі яго выкарыстанне строга рэгламентавана, але лепш абмяжоўваць спажыванне прадуктаў з ім.
• Е621 (глутамат натрыю): узмацняльнік смаку. Шырока выкарыстоўваецца ў паўфабрыкатах, чыпсах, фастфудзе. У некаторых людзей можа выклікаць так званы «сіндром кітайскага рэстарана» (галаўны боль, пачашчанае сэрцабіцце).
• Штучныя фарбавальнікі: некаторыя з іх (напрыклад, тартразін E102, жоўты «сонечны захад» E110) могуць быць звязаны з гіперактыўнасцю ў дзяцей.

Галоўнае правіла – умеранасць і інфармаванасць. Не варта панікаваць пры выглядзе любога Е-кода, але і ігнараваць іх таксама нельга. Вывучыце асноўныя «спрэчныя» дабаўкі і старайцеся мінімізаваць іх у сваім рацыёне.

Схаваны цукар і транс-тлушчы: галоўныя падманшчыкі

Два кампаненты, якія часцей за ўсё маскіруюцца пад іншымі назвамі і наносяць сур'ёзны ўдар па здароўі – гэта цукар і транс-тлушчы. Менавіта яны з'яўляюцца прычынай многіх хранічных захворванняў, ад атлусцення і дыябету да сардэчна-сасудзістых праблем.

Схаваны цукар

Вытворцы часта выкарыстоўваюць дзясяткі розных назваў, каб замаскіраваць высокае ўтрыманне цукру ў прадукце. Шукайце на этыкетцы не толькі слова «цукар», але і:

• Глюкоза, фруктоза, дэкстроза, мальтоза, лактоза
• Кукурузны сіроп, высокафруктозны кукурузны сіроп
• Патока, мальтадэкстрын
• Інвертны цукар, кляновы сіроп, агавовы сіроп
• Канцэнтраваны фруктовы сок

Калі некалькі з гэтых назваў стаяць у пачатку спісу інгрэдыентаў, ведайце: перад вамі прадукт з высокім утрыманнем цукру, нават калі на ўпакоўцы напісана «без дадання цукру». Сусветная арганізацыя аховы здароўя рэкамендуе абмяжоўваць спажыванне дабаўленага цукру да менш за 10% ад агульнай каларыйнасці рацыёну, а лепш – да 5%.

Транс-тлушчы

Транс-тлушчы – гэта мадыфікаваныя раслінныя алеі, якія атрымліваюць шляхам частковай гідрагенізацыі. Яны выкарыстоўваюцца для паляпшэння тэкстуры, падаўжэння тэрміну прыдатнасці і зніжэння кошту вытворчасці. Аднак іх рэгулярнае ўжыванне значна павышае рызыку развіцця сардэчна-сасудзістых захворванняў, павялічваючы ўзровень «дрэннага» халестэрыну і зніжаючы ўзровень «добрага».

Шукайце на этыкетцы словы: «часткова гідрагенізаваны алей», «гідрагенізаваны тлушч», «маргарын», «кулінарны тлушч». У Беларусі, як і ў многіх краінах, актыўна вядзецца праца па зніжэнні ўтрымання транс-тлушчаў у прадуктах. З 2018 года Тэхнічны рэгламент Мытнага саюза «Маслатлушчавая прадукцыя» (ТР МС 024/2011) абмяжоўвае ўтрыманне транс-тлушчаў у цвёрдых маргарынах да 2%, а ў спецыялізаваных тлушчах – да 8%. Тым не менш, яны ўсё яшчэ могуць сустракацца ў выпечцы, кандытарскіх вырабах, фастфудзе і паўфабрыкатах. Выбірайце прадукты, дзе пазначана «без транс-тлушчаў» або «з нізкім утрыманнем транс-тлушчаў».

Алергены і асаблівыя дыеты: што шукаць на этыкетцы

Для людзей з алергіяй, непераноснасцю або тых, хто прытрымліваецца асаблівых дыет (вегетарыянства, веганства), этыкетка становіцца жыццёва важным крыніцай інфармацыі. ТР МС 022/2011 абавязвае вытворцаў выдзяляць інфармацыю пра алергены, выкарыстоўваючы тлусты шрыфт або іншыя спосабы акцэнтавання.

Да асноўных алергенаў, якія павінны быць указаны, адносяцца:

• Злакі, якія змяшчаюць глютэн (пшаніца, жыта, ячмень, авёс і прадукты іх перапрацоўкі).
• Малако і прадукты яго перапрацоўкі (уключаючы лактозу).
• Яйкі і прадукты іх перапрацоўкі.
• Рыба і прадукты яе перапрацоўкі.
• Ракападобныя і прадукты іх перапрацоўкі.
• Арахіс, арэхі (міндаль, фундук, грэцкі арэх, кеш'ю і інш.) і прадукты іх перапрацоўкі.
• Соя і прадукты яе перапрацоўкі.
• Насенне кунжуту і прадукты іх перапрацоўкі.
• Дыяксід серы і сульфіты ў канцэнтрацыі 10 мг/кг або 10 мг/л і больш.

Калі вы прытрымліваецеся вегетарыянскай або веганскай дыеты, акрамя відавочных мясных і рыбных інгрэдыентаў, звяртайце ўвагу на:

• Жэлацін: часта выкарыстоўваецца ў дэсертах, жэле, мармеладзе (вырабляецца з жывёльных касцей і шкур).
• Кармін (Е120): чырвоны фарбавальнік з насякомых.
• Шэлак (Е904): глазіравальнік з сакрэту насякомых.
• Малочныя кампаненты: казеін, сыроватка.

Заўсёды ўважліва вывучайце ўвесь спіс інгрэдыентаў, нават калі прадукт здаецца прыдатным. Схаваныя кампаненты могуць прысутнічаць нават у невідавочных прадуктах.

ДАСТ, ТУ, СТБ: стандарты якасці ў Беларусі

На беларускім рынку вы сустрэнеце некалькі тыпаў маркіроўкі, якія ўказваюць на стандарты, па якіх выраблены прадукт: ДАСТ, ТУ і СТБ. Разуменне іх адрозненняў дапаможа вам зрабіць больш усвядомлены выбар.

• ДАСТ (Дзяржаўны стандарт)

  Гэта міждзяржаўныя стандарты, распрацаваныя яшчэ ў часы СССР і актуалізаваныя ў краінах СНД, уключаючы Беларусь. ДАСТы прад'яўляюць строгія патрабаванні да складу, сыравіны, тэхналогіі вытворчасці, знешняга выгляду і смакавых якасцей прадукту. Прадукцыя, вырабленая па ДАСТу, часта асацыюецца з традыцыйнай, праверанай часам якасцю і рэцэптурай. Напрыклад, ДАСТ 31450-2013 для малака пітнога або ДАСТ 31471-2012 для вараных каўбас дакладна рэгламентуюць склад і дапушчальныя дабаўкі. Выбіраючы прадукт па ДАСТу, вы, як правіла, атрымліваеце прадказальны і надзейны вынік.

• СТБ (Стандарт Рэспублікі Беларусь)

  Гэта нацыянальныя стандарты, распрацаваныя і зацверджаныя ў Беларусі. Па сваёй сутнасці яны вельмі блізкія да ДАСТаў, але з'яўляюцца выключна беларускімі. Яны таксама ўсталёўваюць высокія патрабаванні да якасці і бяспекі прадукцыі, часам нават больш строгія, чым міждзяржаўныя аналагі. Прадукцыя, маркіраваная СТБ, таксама з'яўляецца паказчыкам адпаведнасці высокім нацыянальным стандартам якасці.

• ТУ (Тэхнічныя ўмовы)

  У адрозненне ад ДАСТ і СТБ, ТУ распрацоўваюцца самім вытворцам. Гэта азначае, што склад, тэхналогія і характарыстыкі прадукту могуць адрознівацца ад стандартных. ТУ не абавязкова сведчаць пра нізкую якасць, але патрабуюць больш уважлівага вывучэння складу. Прадукт па ТУ можа быць інавацыйным, з унікальнай рэцэптурай або, наадварот, быць таннейшай версіяй. Галоўнае – каб ён адпавядаў патрабаванням бяспекі, устаноўленым тэхнічнымі рэгламентамі ЕАЭС (напрыклад, ТР МС 021/2011 «Аб бяспецы харчовай прадукцыі»). Пры выбары прадукту па ТУ асабліва важна ўважліва чытаць склад і параўноўваць яго з аналагічнымі таварамі па ДАСТу або СТБ.

Заўсёды памятайце, што любы прадукт, які прадаецца на тэрыторыі Беларусі, павінен адпавядаць абавязковым патрабаванням бяспекі, устаноўленым тэхнічнымі рэгламентамі. Аднак ДАСТ і СТБ даюць дадатковую гарантыю адпаведнасці пэўным, часта больш высокім, стандартам якасці і рэцэптуры.

Што рабіць спажыўцу: пакрокавая інструкцыя

Каб стаць экспертам па чытанні этыкетак, не трэба быць хімікам або дыетолагам. Дастаткова прытрымлівацца некалькіх простых правіл:

1. Заўсёды чытайце склад да пакупкі. Звычка вывучаць этыкетку яшчэ да таго, як прадукт апынецца ў вашым кошыку, зэканоміць вам грошы і абароніць ад непатрэбных інгрэдыентаў.
2. Вывучыце першыя 3-5 інгрэдыентаў. Яны складаюць аснову прадукту. Калі там цукар, танныя алеі або напаўняльнікі, гэта нагода задумацца.
3. Шукайце схаваныя цукры і транс-тлушчы. Запомніце асноўныя псеўданімы гэтых шкодных кампанентаў і актыўна пазбягайце іх.
4. Звяртайце ўвагу на Е-дабаўкі. Вывучыце спіс найбольш распаўсюджаных і патэнцыйна спрэчных «ешак». Не ўсе з іх дрэнныя, але быць інфармаваным – значыць быць абароненым.
5. Правярайце наяўнасць алергенаў. Калі ў вас або членаў вашай сям'і ёсць харчовая алергія, гэта самы важны пункт. Выдзеленая інфармацыя пра алергены – ваш галоўны арыенцір.
6. Аддавайце перавагу прадуктам з кароткім і зразумелым складам. Чым менш інгрэдыентаў, і чым яны натуральнейшыя і зразумелейшыя, тым, як правіла, лепш для вашага здароўя.
7. Выкарыстоўвайце сучасныя інструменты для праверкі. Напрыклад, на партале ДАСТ Інспектар вы можаце праверыць прадукт па штрых-коду, даведацца пра яго адпаведнасць стандартам і вывучыць водгукі іншых пакупнікоў. Гэта ваш надзейны памочнік у свеце харчовых этыкетак.

Чытанне складу прадуктаў – гэта не руціна, а інвестыцыя ў ваша здароўе і дабрабыт. Гэта навык, які дазваляе вам прымаць усвядомленыя рашэнні, пазбягаць шкодных кампанентаў і выбіраць сапраўды якасныя тавары. У Беларусі, дзе якасць прадуктаў цэніцца, уменне разбірацца ў этыкетках становіцца асабліва актуальным.

Будзьце ўважлівыя, не бойцеся задаваць пытанні і заўсёды правярайце інфармацыю. Ваш надзейны памочнік у гэтым – партал ДАСТ Інспектар. Увядзіце штрых-код прадукту, і мы дапаможам вам даведацца ўсё пра яго склад, адпаведнасць стандартам і водгукі іншых пакупнікоў. Зрабіце свой выбар усвядомленым, а харчаванне – здаровым і бяспечным!