Сертыфікацыя харчовых прадуктаў: гарант якасці ці фармальнасць? Разбіраемся ад поля да паліцы

Уступленне: Давер на талерцы – як яго заслужыць?

Кожны дзень на нашым стале аказваюцца дзясяткі прадуктаў: ад свежага хлеба і малака да экзатычных фруктаў і дэлікатэсаў. Мы прывыклі давяраць вытворцам і прадаўцам, але ці задумваемся мы, які шлях прайшоў гэты прадукт, перш чым трапіць да нас? Хто гарантуе яго бяспеку, свежасць і адпаведнасць заяўленым характарыстыкам? У Беларусі, як і ва ўсім Еўразійскім эканамічным саюзе, гэтую функцыю выконвае складаная, але жыццёва важная сістэма – сертыфікацыя і дэклараванне харчовых прадуктаў.

Для беларускага спажыўца пытанне якасці стаіць асабліва востра. Штогод Дзяржстандарт выяўляе сотні выпадкаў няякаснай прадукцыі, канфіскуючы з абароту тоны тавараў. Як не стаць ахвярай фальсіфікату ці нядобрасумленнага вытворцы? Адказ крыецца ў разуменні таго, што такое сертыфікацыя, як яна працуе і, галоўнае, як спажывец можа выкарыстоўваць гэтыя веды для абароны сваіх правоў і здароўя.

Што такое сертыфікацыя і чаму яна важная?

Сертыфікацыя харчовых прадуктаў – гэта працэдура пацвярджэння адпаведнасці прадукцыі ўстаноўленым патрабаванням стандартаў і тэхнічных рэгламентаў. Гэта не проста бюракратычная фармальнасць, а ключавы механізм забеспячэння бяспекі і якасці таго, што мы ямо. Яе галоўная мэта – абарона жыцця і здароўя спажыўцоў, навакольнага асяроддзя, а таксама прадухіленне дзеянняў, якія ўводзяць спажыўцоў у зман адносна прызначэння, бяспекі або якасці прадукцыі.

У Беларусі аснову сістэмы пацвярджэння адпаведнасці складаюць Тэхнічныя рэгламенты Мытнага саюза (ТР МС), якія дзейнічаюць на тэрыторыі ўсяго Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС). Гэтыя рэгламенты ўстанаўліваюць мінімальныя абавязковыя патрабаванні да бяспекі харчовай прадукцыі. Без праходжання працэдуры пацвярджэння адпаведнасці (сертыфікацыі або дэкларавання) ні адзін прадукт не можа быць законна рэалізаваны на рынку ЕАЭС.

Віды пацвярджэння адпаведнасці ў Беларусі: ад дэкларацыі да дзяржрэгістрацыі

Сістэма пацвярджэння адпаведнасці ў Беларусі шматгранная і залежыць ад тыпу прадукту і патэнцыйных рызык. Асноўныя формы:

• Дэклараванне адпаведнасці: Гэта найбольш распаўсюджаная форма. Вытворца або імпарцёр самастойна заяўляе аб адпаведнасці сваёй прадукцыі патрабаванням ТР МС, грунтуючыся на ўласных доказах (пратаколы выпрабаванняў, вытворчы кантроль). Адказнасць за дакладнасць інфармацыі цалкам ляжыць на заяўніку. Дэкларацыя рэгіструецца ў адзіным рэестры ЕАЭС.
• Абавязковая сертыфікацыя: Прымяняецца да прадуктаў з павышанымі патрабаваннямі да бяспекі, напрыклад, да дзіцячага харчавання, спецыялізаванай харчовай прадукцыі. У гэтым выпадку пацвярджэнне адпаведнасці праводзіць акрэдытаваны орган па сертыфікацыі, які выдае сертыфікат адпаведнасці пасля дбайных выпрабаванняў і, пры неабходнасці, аналізу стану вытворчасці.
• Дзяржаўная рэгістрацыя: Патрабуецца для шэрагу прадуктаў, такіх як мінеральная вада, БАДы, прадукты для дзіцячага і дыетычнага харчавання, новыя віды харчовай прадукцыі. Працэдура праводзіцца органамі Міністэрства аховы здароўя і накіравана на ацэнку бяспекі прадукту з пункту гледжання яго ўплыву на здароўе чалавека.
• Добраахвотная сертыфікацыя: Праводзіцца па ініцыятыве вытворцы для пацвярджэння адпаведнасці прадукцыі дадатковым патрабаванням, не ўключаным у абавязковыя рэгламенты. Прыклады – сертыфікацыя па сістэмах менеджменту якасці (ISO 9001), бяспекі харчовых прадуктаў (HACCP, ISO 22000), а таксама маркіроўка «органік», «халяль» і г.д.

Шлях прадукту: ад поля да паліцы пад наглядам

Працэс пацвярджэння адпаведнасці пачынаецца задоўга да таго, як прадукт апынецца на паліцы крамы. Гэта комплексны падыход, які ахоплівае ўсе этапы жыццёвага цыклу прадукцыі:

1. Кантроль сыравіны: Вытворцы абавязаны правяраць якасць і бяспеку паступаючай сыравіны. Напрыклад, малочныя камбінаты Беларусі строга кантралююць малако-сыравіну на ўтрыманне антыбіётыкаў, саматычных клетак, тлушчу і бялку.
2. Вытворчы кантроль: На прадпрыемствах укараняюцца сістэмы кіравання якасцю і бяспекай харчовай прадукцыі, такія як НАССР (Hazard Analysis and Critical Control Points) або ISO 22000. Гэта дазваляе выяўляць і кантраляваць крытычныя пункты, дзе могуць узнікнуць рызыкі для бяспекі. Напрыклад, на ААТ «Савушкін прадукт» або «Бабушкіна крынка» гэтыя сістэмы працуюць бесперапынна, ад прыёмкі сыравіны да ўпакоўкі гатовай прадукцыі.
3. Лабараторныя выпрабаванні: Узоры гатовай прадукцыі рэгулярна праходзяць выпрабаванні ў акрэдытаваных лабараторыях (напрыклад, у цэнтрах стандартызацыі, метралогіі і сертыфікацыі БелДІМ). Правяраюцца мікрабіялагічныя паказчыкі, наяўнасць пестыцыдаў, цяжкіх металаў, ГМА, кансервантаў і іншых патэнцыйна небяспечных рэчываў.
4. Афармленне дакументаў: Па выніках выпрабаванняў і аўдытаў вытворчасці выдаюцца пратаколы, на падставе якіх афармляюцца дэкларацыі або сертыфікаты адпаведнасці. Гэтыя дакументы рэгіструюцца ў дзяржаўных рэестрах.
5. Дзяржаўны нагляд: Пасля выхаду прадукту на рынак кантроль не спыняецца. Органы Дзяржстандарту, Міністэрства аховы здароўя і Міністэрства антыманапольнага рэгулявання і гандлю (МАРГ) праводзяць планавыя і пазапланавыя праверкі прадпрыемстваў і гандлёвых кропак. У 2023 годзе, па дадзеных Дзяржстандарту, было канфіскавана з абароту больш за 100 тон няякаснай харчовай прадукцыі, што падкрэслівае важнасць пастаяннага нагляду.

ДАСТ, СТБ, ТУ: У чым розніца і што выбіраць?

На этыкетках прадуктаў часта можна ўбачыць абрэвіятуры ДАСТ, СТБ або ТУ. Што яны азначаюць і якому стандарту варта аддаваць перавагу?

• ДАСТ (Міждзяржаўны стандарт): Гэта стандарты, распрацаваныя і прынятыя на тэрыторыі краін СНД. Многія з іх былі распрацаваны яшчэ ў савецкі час і да гэтага часу з'яўляюцца эталонам якасці для многіх відаў прадукцыі. У Беларусі яны часта прымаюцца ў якасці нацыянальных стандартаў з прыстаўкай СТБ ДАСТ. Прадукцыя па ДАСТ звычайна ўспрымаецца спажыўцом як найбольш надзейная, бо гэтыя стандарты часта прад'яўляюць вельмі жорсткія патрабаванні да складу і тэхналогіі вытворчасці.
• СТБ (Стандарт Рэспублікі Беларусь): Нацыянальныя стандарты, распрацаваныя і зацверджаныя ў Беларусі. Яны могуць быць як аналагамі ДАСТ, так і ўнікальнымі стандартамі для пэўных відаў прадукцыі або паслуг.
• ТУ (Тэхнічныя ўмовы): Гэта дакументы, распрацаваныя самім вытворцам. ТУ могуць быць створаны для ўнікальных прадуктаў, для якіх няма ДАСТ або СТБ, або ж для прадукцыі, якая адрозніваецца ад стандартнай па якіх-небудзь параметрах (напрыклад, новы рэцэпт, зменены склад). Важна разумець: ТУ не павінны супярэчыць абавязковым патрабаванням тэхнічных рэгламентаў Мытнага саюза і нацыянальных стандартаў. Прадукт, выраблены па ТУ, можа быць такім жа якасным і бяспечным, як і па ДАСТ, калі вытворца добрасумленна выконвае ўсе нормы і пацвердзіў адпаведнасць сваёй прадукцыі.

Незалежна ад таго, выраблены прадукт па ДАСТ, СТБ або ТУ, ён абавязкова павінен адпавядаць патрабаванням Тэхнічных рэгламентаў Мытнага саюза. Пацвярджэннем гэтага служыць маркіроўка ЕАС на ўпакоўцы.

Падводныя камяні: фальсіфікат і нядобрасумленнасць

Нягледзячы на строгую сістэму кантролю, рынак харчовых прадуктаў не застрахаваны ад фальсіфікату і нядобрасумленных практык. Фальсіфікацыя можа праяўляцца па-рознаму: ад замены дарагіх інгрэдыентаў на танныя аналагі (напрыклад, раслінныя тлушчы замест малочных) да поўнай неадпаведнасці складу заяўленаму, выкарыстання забароненых дабавак або перамаркіроўкі пратэрмінаванай прадукцыі. Асаблівую небяспеку ўяўляе так званы «шэры» імпарт – прадукцыя, увезеная без праходжання неабходных працэдур пацвярджэння адпаведнасці, без выплаты пошлін і падаткаў. Такая прадукцыя не мае ніякіх гарантый бяспекі і якасці.

Наступствы ўжывання няякаснай або фальсіфікаванай прадукцыі могуць быць самымі сур'ёзнымі – ад расстройства стрававання да цяжкіх атручванняў і доўгатэрміновай шкоды здароўю. Эканамічны ўрон ад фальсіфікату таксама велізарны, падрываючы давер да вытворцаў і наносячы шкоду добрасумленнаму бізнесу.

Што рабіць спажыўцу: Ваш асабісты кантроль якасці

Уважлівы спажывец – лепшая абарона ад няякаснай прадукцыі. Вось некалькі крокаў, якія дапамогуць вам зрабіць усвядомлены выбар:

• Вывучайце этыкетку: Заўсёды чытайце склад, тэрмін прыдатнасці, умовы захоўвання, інфармацыю аб вытворцы (назва, адрас). Шукайце маркіроўку ЕАС – гэта знак адпаведнасці прадукцыі тэхнічным рэгламентам ЕАЭС. Адсутнасць гэтага знака – падстава для сур'ёзных сумненняў.
• Запытвайце дакументы: У любой гандлёвай кропцы вы маеце права запатрабаваць у прадаўца копію дэкларацыі або сертыфіката адпаведнасці на прадукт, які вас цікавіць. Прадавец абавязаны прадаставіць гэтую інфармацыю. У дакуменце павінны быць указаны найменне прадукту, вытворца, тэрмін дзеяння дакумента і орган, які яго выдаў/зарэгістраваў.
• Выкарыстоўвайце анлайн-рэсурсы:

  Існуюць афіцыйныя дзяржаўныя рэестры, дзе можна праверыць сапраўднасць дакументаў:

  • Адзіны рэестр выдадзеных сертыфікатаў адпаведнасці і зарэгістраваных дэкларацый аб адпаведнасці Еўразійскага эканамічнага саюза (eac.by/reestr/).
  • Рэестр Дзяржстандарту Рэспублікі Беларусь для праверкі нацыянальных стандартаў і выдадзеных сертыфікатаў адпаведнасці (gosstandart.gov.by/reestry/).

  А для хуткай і зручнай праверкі выкарыстоўвайце наш партал «ДАСТ Інспектар». Проста адсканіруйце штрых-код прадукту на ўпакоўцы з дапамогай мабільнага дадатку або ўвядзіце яго на сайце gostinspector.org. Вы атрымаеце імгненны доступ да інфармацыі аб наяўнасці сертыфікацыі, вытворцы і адпаведнасці стандартам. Гэта ваш надзейны памочнік у свеце харчовых прадуктаў.

• Звяртайце ўвагу на знешні выгляд і ўпакоўку: Дэфармаваная ўпакоўка, невыразны друк, падазроны пах або колер прадукту – гэта трывожныя званочкі.
• Куды скардзіцца: Калі вы сутыкнуліся з няякасным прадуктам, не маўчыце. Звярніцеся да прадаўца, у адміністрацыю крамы. Калі гэта не дапамагло, падавайце скаргу ў інспекцыю Дзяржстандарту, Міністэрства антыманапольнага рэгулявання і гандлю (МАРГ) або ў таварыства па абароне правоў спажыўцоў. Ваша актыўнасць дапамагае ачышчаць рынак ад нядобрасумленных удзельнікаў.

Заключэнне: Ваша бяспека – у вашых руках

Сістэма сертыфікацыі і дэкларавання харчовых прадуктаў – гэта магутны інструмент, створаны для абароны спажыўцоў. Яна фарміруе бар'ер для небяспечнай і няякаснай прадукцыі, але працуе эфектыўна толькі пры актыўным удзеле кожнага з нас. Разуменне гэтых працэсаў, уменне чытаць этыкеткі і правяраць інфармацыю – гэта не проста навыкі, гэта ваша асабістая гарантыя бяспекі і здароўя.

Не спадзявайцеся на выпадак – выкарыстоўвайце даступныя інструменты. Партал «ДАСТ Інспектар» (gostinspector.org) распрацаваны менавіта для таго, каб зрабіць працэс праверкі якасці простым і даступным для кожнага беларуса. Сканіруйце, правярайце, выбірайце лепшае – і будзьце ўпэўненыя ў кожным прадукце на вашым стале.